Đường Awolowo (Ikoyi, Lagos) từ lâu là bến đỗ của các thương gia Nigeria. Vào thập niên 1990, Kola Karim là một trong số những thương gia đó.
Ông đã mở một cửa hàng chuyên bán áo sơ mi và quần jeans nằm trên con đường này. Nhưng ngày nay, Karim đã là Tổng Giám đốc Shoreline Energy International, một tập đoàn hàng đầu trong lĩnh vực năng lượng và cơ sở hạ tầng tại châu Phi. Ông là một trong những doanh nhân giàu có, thuộc tầng lớp mới nổi đang lên ở châu Phi. Tầng lớp đó phất lên nhờ cơn sốt tăng trưởng kéo dài 1 thập kỷ, được tiếp sức bởi giá dầu tăng mạnh và những cải cách thị trường. Những điều này đã góp phần đưa Nigeria thoát khỏi cảnh đói nghèo.
Không chỉ Nigeria, nhiều quốc gia tại châu Phi đã thay da đổi thịt. “Nếu bây giờ bạn sang Kenya, so với Kenya của cách đây 10 năm, thì đó là 2 đất nước hoàn toàn khác biệt”, Johan Van Zyl, Phó Chủ tịch khu vực châu Phi, Mỹ Latinh, Trung Đông và Caribê tại hãng xe Toyota, nhận xét. “Còn tại Angola, bạn nhìn thấy cơ sở hạ tầng, đường sá, khu dân cư, các khu vực mới đang được xây dựng và phát triển”, ông nói thêm.
Tự do hóa thị trường đã thúc đẩy tăng trưởng cùng sự trỗi dậy của tầng lớp doanh nhân khiến cho bộ mặt của châu lục thay đổi. Nhưng có lẽ, yếu tố lớn nhất góp phần vào sự thay đổi này chính là nhu cầu ở các nước châu Á tăng lên, đặc biệt là Trung Quốc. Một ví dụ rõ nhất là giao thương giữa Trung Quốc và châu Phi đã tăng 20 lần trong thập kỷ qua, đạt tới hơn 200 tỉ USD vào năm 2012.
Bánh xe đầu tư vào khu vực này cũng tăng tốc khi cơ hội ở các thị trường khác suy giảm trong bối cảnh khủng hoảng ở châu Âu và tăng trưởng yếu ớt ở Mỹ. Mặc dù các nước châu Phi có xuất phát điểm thấp như tỉ lệ nghèo cao và chỉ chiếm một phần nhỏ trong giao thương quốc tế, nhưng có một thực tế là 7 trong số những nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất thế giới hiện giờ là nằm tại châu Phi, theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế.
Nhà đầu tư quan tâm đến châu Phi không phải chỉ vì tài nguyên dồi dào ở châu lục này mà còn vì các thị trường tiêu thụ rộng lớn tại đây. Hãng McKinsey ước tính các ngành hàng tiêu dùng bao gồm bán lẻ, viễn thông, ngân hàng và du lịch, sẽ tăng khoảng 410 tỉ USD vào năm 2020. Con số này cao hơn phân nửa tổng mức tăng doanh thu của tất cả các ngành hàng tại châu Phi. “Đây chính là cơ hội kinh doanh lớn nhất của châu lục này”, hãng tư vấn Mỹ này nhận xét.
Walmart, nhà bán lẻ lớn nhất thế giới, chẳng hạn, đã bỏ ra 2,4 tỉ USD để mua lại Massmart, nhằm tiếp cận mạng lưới rộng lớn của nhà bán lẻ Nam Phi này. L’Oreal, tập đoàn mỹ phẩm Pháp, cũng đang đặt mục tiêu tăng doanh số bán 10-20% hằng năm tại châu Phi.
Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm với thách thức. Một thách thức lớn tại châu Phi là dân số. Dân số của các nước châu Phi hạ Sahara đang tăng nhanh hơn bất kỳ khu vực nào trên thế giới. Từ 900 triệu dân vào giữa năm 2012, dân số dự kiến sẽ đạt 2,1 tỉ người vào năm 2050. Châu lục này cũng có dân số trẻ nhất với 4 trong số 10 người dưới độ tuổi 15.
Điều này cũng dự báo trước về một tầng lớp tiêu dùng sẽ tăng trưởng nhanh trong tương lai. Tuy nhiên, các nhà kinh tế và quan chức chính phủ châu Phi dường như xem dân số tăng nhanh như con dao 2 lưỡi vì tốc độ tăng trưởng không tạo ra đủ việc làm.
Bob Collymore, Tổng Giám đốc Safaricom, công ty viễn thông hàng đầu tại Kenya, tỏ ra lo ngại về tỉ lệ nghèo đang đứng ở mức cao và bất ổn xã hội gia tăng. “Trong khi ngày càng nhiều người lái những chiếc xe BMW, Range Rover lớn hơn, hoành tráng hơn, thì người nghèo vẫn giậm chân tại chỗ. Tôi nghĩ rằng đó là một thách thức lớn”, ông nói.
Nếu chính phủ các nước châu Phi không có cách tiếp cận mang tính chiến lược nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng, nâng cao giáo dục, giảm mức độ quan liêu và đưa ra những sáng kiến để thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa thì cơ cấu thương mại của châu Phi sẽ vẫn không thay đổi”, Kandeh Yumkella, Giám đốc thuộc Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hiệp Quốc, nhận xét. Ông cho biết, tỉ trọng ngành sản xuất trong GDP của châu Phi đã giảm từ 12,8% xuống còn 10,5% trong giai đoạn 2000-2008.
Về tăng trưởng của châu Phi, Ngân hàng Phát triển châu Phi cho rằng vấn đề nằm ở bản chất của tăng trưởng. Theo cơ quan này, ngành hàng hóa và công nghiệp khai thác “không tạo ra các cơ hội việc làm cho phép phần lớn người dân hưởng được lợi ích từ chúng. Điều này hoàn toàn khác với bản chất tăng trưởng ở châu Á, nơi tăng trưởng của ngành sản xuất sử dụng nhiều lao động đã giúp hàng triệu người thoát nghèo”.
Những vấn đề kinh tế - xã hội, chính trị tại châu Phi cần có thời gian để giải quyết. Trước mắt, chiến lược đầu tư khôn ngoan của các doanh nghiệp đã có kinh nghiệm chinh chiến là khai thác tính đa dạng của châu lục này, bảo vệ mình trước các rủi ro bằng cách phân tán đầu tư. “Tại châu Phi, bạn cần phải tự tạo ra cơ hội”, ông Tope Lawani, một doanh nhân tại châu Phi, nhận xét.
